Ik ben al een halve eeuw lid van de consumentenbond. Toen ik aan mijn volwassen leven begon leek het mij vanzelfsprekend om daarbij te willen horen. Want iedereen is consument en samen vormen we de tegenmacht tegen de producent. Die simpele logica blijkt niet iedereen te bereiken en nu vijftig jaar ouder en wijzer begin ik iets beter te begrijpen hoe dat zit.
Dat van die tegenmacht klopt. Én het legt daarmee tegelijkertijd vast dat onze maatschappij een strijdtoneel is, waar mensen met verschillende belangen elkaar bestrijden. Dat is dus een heel specifiek wereldbeeld, een paradigma. In dat wereldbeeld is er vooruitgang dankzij voortdurende concurrentie. Iedereen probeert een beetje sneller, goedkoper, beter te zijn dan de ander. En dat zorgt ervoor dat we met zijn allen zo welvarend zijn. Dankzij de vrije marktwerking hebben wij zo’n luxe leven.
Die welvaart is niet gratis. Het vraagt je voortdurende inzet. Zodra als je niet meeconcurreert, verlies je en tel je niet echt meer mee. Je bestaanszekerheid kan er letterlijk van af hangen. Omdat er zich potentieel altijd een nieuwe dreiging of mogelijkheid kan voordoen, is iedereen gedwongen om zich voortdurend maximaal in te zetten ten koste van heel veel andere zaken. De kwaliteit van leven wordt zo ondergeschikt aan de ‘vooruitgang’. Dit staat bekend als de rat race.
Dit wereldbeeld heeft overduidelijk zijn nadelen en beperkingen, maar het geloof van de consumentenbond hierin lijkt in principe onveranderd. Terwijl elke nieuwe consumentengids opnieuw vol staat met al het list en bedrog dat dit geloof met zich meebrengt. Want als het uitgangspunt is dat we ten koste van de ander winnen, dat het eigenlijk een stille oorlog is, dan maakt het niet uit hoe je wint, maar dat je wint. Ons strijdtoneel in deze is de markt. En ondanks uitgebreide regelgeving en allerlei autoriteiten (nb een ander paradigma) is dit geen gelijk speelveld. De grote jongens bepalen de regels. Degene met iets meer macht heeft na een tijdje dankzij dat verschil nog meer macht en uiteindelijk alle macht. De huidige verdeling van geld en macht in onze wereld bewijst dit. De meest efficiënte strategie is stiekem winnen, want soms weet de verliezer niet eens dat hij bijna alles verloren heeft. Dat overkomt ons consumenten maar al te vaak.
Mijn loyaliteit met de consumentenbond heeft niet geleid tot een grotere solidariteit onder consumenten. De consumentenbond zelf is inmiddels ook commercieel geworden. Er is een wezenlijk verschil dat zo te vaag wordt. Het verschil tussen lid zijn en consument. Ik betaal om lid te zijn en het streven van de bond te steunen: Betere kwaliteit producten en diensten voor de consument. Ik toon met mijn betaling daarmee solidairiteit aan dat gemeenschappelijke streven. Ik word lid en daarmee deel van de bond. Maar als consument interesseert mij die loyaliteit niet, ik betaal enkel uit egocentrische motieven om zo de beste deal te krijgen. Er is in principe geen relatie met de andere partij. Dit zijn twee verschillende perspectieven die verwarring scheppen.
In het nummer van de Consumentengids van juli/augustus 2024 staat op pagina 20 de kop: Weinig concurrentie, duur internet. In dat artikel staat letterlijk dat deze markt niet werkt en de consumenten de dupe zijn. Er bestaat wel een Toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) maar die grijpt niet in. Dit verhaal laat perfect zien wat er verkeerd loopt. Omdat we niet anders weten en nooit een ander manier hebben meegemaakt is het vrijwel onmogelijk het te doorzien. Je moet echt ‘out of the box’ stappen om je te realiseren dat het veel prettiger en beter kan. Het kàn anders bewijst pagina 35.
Op dit moment streven we naar een eerlijke concurrentie. Bedrijven proberen de klant aan zich te binden en de concurrent te verslaan. Autoriteiten zien toe op een eerlijk verloop daarvan. Maar wie daar doorheen kijkt ziet een minder fraaie wereld. Lees bijvoorbeeld Follow The Money (ftm.nl) voor verhalen over de vuile spelletjes. Het achterliggende principe is namelijk onveranderd: Winnen, het maakt niet uit hoe. De genoemde autoriteiten worden gewoon ingecalculeerd en gemanaged. Ook de Consumentenbond, zoals ik op pagina 73 lees.
In mijn zoektocht naar het hoe en waarom van dit eindeloze gedoe, moest ik bij mezelf te rade. Wanneer en hoe benadeel ik de ander, voor mijn eigen gemak en zekerheden? Uiteindelijk blijkt het een persoonlijke keuze te zijn tussen anti sociaal en pro sociaal gedrag. Uit eigenbelang en direct gemak wil ik eerst voor mijzelf zorgen, maar ik wil er bijna even hard ook bij horen. Dit is voor elk individu een eeuwige evenwichtsoefening, ook voor mij. En het is daarmee ook een keuzevrijheid die elke individu op elk moment bij elke gelegenheid kan maken: Kies ik voor mij alleen of kies ik voor ons allemaal.
Daarmee ben ik aangeland op een heel principieel punt. Die helemaal niets te maken heeft met concurrentie, regeltjes of aanbiedingen of specificaties of andere details. De complexiteit van onze wereld is een gegeven. Maar hoe pro- of asociaal ik er in sta is altijd mijn persoonlijke vrije keus. Als ik met dat bewustzijn de Consumentengids nog eens doorblader, word ik nieuwsgierig naar het wereldbeeld van de mensen die nu de identiteit van de Consumentenbond vormgeven.
making things visible 